Trong khoảng gần bảy thế kỷ, không gian quản lý của các chính quyền Đại Việt và Đàng Trong từng bước mở rộng từ khu vực phía nam Hoành Sơn xuống đồng bằng sông Cửu Long. Đó là một trong những tiến trình dài và nhiều tầng nghĩa nhất trong lịch sử Việt Nam. Lịch sử mở cõi về phương Nam không diễn ra trong một trận đánh hay một đời vua, mà gồm chiến tranh, ngoại giao, hôn nhân chính trị, di dân, khai khẩn và tổ chức hành chính nối tiếp qua nhiều thế kỷ. Bài viết này dựng lại tiến trình ấy theo trục thời gian từ thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XVIII, đồng thời phân biệt những dữ kiện tương đối rõ với các chi tiết còn được giới nghiên cứu thảo luận.
Lịch sử mở cõi về phương Nam diễn ra như thế nào?
Nhìn tổng thể, tiến trình mở rộng về phía nam có thể chia thành ba chặng lớn, dù ranh giới giữa các chặng chỉ mang tính tương đối.
- Từ năm 1069 đến 1471: Đại Việt dưới các triều Lý, Trần, Hồ và Lê sơ từng bước mở rộng phạm vi quản lý xuống phần đất trước đó thuộc Champa.
- Từ giữa thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVII: các chúa Nguyễn ở Đàng Trong tiếp tục mở rộng về Nam Trung Bộ và tổ chức những vùng đất mới.
- Từ đầu thế kỷ XVII đến năm 1757: di dân người Việt, giao thương, ngoại giao và các biến động chính trị trong khu vực tạo điều kiện để chính quyền chúa Nguyễn mở rộng phạm vi quản lý xuống Nam Bộ.
Các chặng này diễn ra qua nhiều đời chính quyền, vì vậy nên đặt chúng trong hệ thống các triều đại Việt Nam theo thứ tự để thấy rõ chủ thể chính trị của từng giai đoạn.
Cũng cần lưu ý rằng “Nam tiến” hay “mở cõi” là cách gọi nhìn từ lịch sử Việt Nam. Khi tiếp cận toàn bộ tiến trình, cần tính đến lịch sử Champa, Chân Lạp và các cộng đồng bản địa đã sinh sống ở những vùng đất này từ trước.
Vì sao Đại Việt từng bước mở rộng lãnh thổ về phía Nam?
Việc mở rộng về phương Nam không phải một kế hoạch thống nhất được vạch ra từ đầu rồi thực hiện liên tục suốt nhiều thế kỷ. Mỗi giai đoạn có động lực và hoàn cảnh khác nhau.
Trước hết là điều kiện địa lý và dân cư. Đồng bằng sông Hồng là vùng sản xuất quan trọng nhưng không gian cư trú có giới hạn. Khi dân số tăng, những đợt di dân tìm vùng canh tác mới diễn ra ngày càng nhiều. Phía tây là vùng núi, phía bắc tiếp giáp các chính quyền Trung Hoa lớn, trong khi dải duyên hải phía nam tạo nên một hướng di chuyển tự nhiên.
Thứ hai là quan hệ chiến tranh và ngoại giao với Champa. Biên giới Đại Việt – Champa trong nhiều thế kỷ thường xuyên thay đổi. Có những vùng đất được chuyển giao sau chiến tranh, có nơi gắn với thỏa thuận ngoại giao hoặc hôn nhân chính trị, rồi sau đó mới được tổ chức thành đơn vị hành chính.
Thứ ba là nhu cầu chính trị của các chúa Nguyễn. Từ thế kỷ XVI, khi Đàng Trong dần hình thành như một trung tâm quyền lực riêng, việc đưa dân vào khai khẩn và mở rộng không gian quản lý về phía nam giúp chúa Nguyễn có thêm đất đai, dân cư, nguồn thu và chiều sâu chiến lược trong cuộc cạnh tranh với họ Trịnh.
Giai đoạn 1069–1471: Đại Việt mở rộng từ Hoành Sơn xuống Bình Định
Mốc thường được nhắc đầu tiên là năm 1069. Vua Lý Thánh Tông thân chinh đánh Champa. Sau chiến dịch, quốc vương Champa Chế Củ nhượng ba châu Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh cho Đại Việt. Khu vực này tương ứng chủ yếu với Quảng Bình và một phần Quảng Trị ngày nay.
Cột mốc tiếp theo diễn ra năm 1306. Quốc vương Champa Chế Mân dâng hai châu Ô và Lý trong bối cảnh kết hôn với công chúa Huyền Trân của nhà Trần. Năm 1307, triều Trần đổi tên thành Thuận Châu và Hóa Châu rồi tổ chức bộ máy quản lý tại đây.
Sau khi Chế Mân qua đời, Trần Khắc Chung được cử sang đưa Huyền Trân trở về Đại Việt. Những câu chuyện về mối quan hệ giữa hai người chủ yếu xuất hiện trong cách kể và bình luận đời sau; sử liệu hiện có không đủ để biến các giai thoại ấy thành kết luận lịch sử chắc chắn.
Năm 1402, dưới thời nhà Hồ, Champa giao thêm Chiêm Động và Cổ Lũy cho Đại Việt. Những biến động này diễn ra chỉ ít năm trước khi nhà Hồ phải đối mặt với quân Minh; bối cảnh của triều đại có thể xem thêm trong bài vì sao nhà Hồ thất bại.
Mốc lớn nhất của giai đoạn là năm 1471, khi Lê Thánh Tông tiến quân vào Champa và kinh đô Vijaya ở vùng Bình Định thất thủ. Sau chiến dịch, nhà Lê tổ chức đạo thừa tuyên Quảng Nam, khiến phạm vi kiểm soát trực tiếp của Đại Việt mở rộng đáng kể xuống miền Trung.
Sự kiện năm 1471 làm thay đổi sâu sắc tương quan Đại Việt – Champa, nhưng không có nghĩa toàn bộ cộng đồng và các chính thể Chăm lập tức biến mất. Những trung tâm Chăm ở phía nam vẫn tiếp tục tồn tại dưới nhiều hình thức trong các thế kỷ sau.
Giai đoạn 1558–1694: các chúa Nguyễn mở đất Nam Trung Bộ
Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa và từ năm 1570 tiếp tục quản lý Quảng Nam. Từ nền tảng này, dòng họ Nguyễn từng bước xây dựng một trung tâm quyền lực riêng tại Đàng Trong.
Cùng với việc củng cố chính quyền, các chúa Nguyễn thúc đẩy di dân và khai khẩn xuống phía nam. Cuối thế kỷ XVI, Lương Văn Chánh được giao tổ chức dân cư tại vùng Phú Yên. Đến năm 1611, chính quyền chúa Nguyễn lập phủ Phú Yên, mở rộng hệ thống hành chính xuống khu vực này.
Năm 1653, sau một cuộc xung đột với Champa, chúa Nguyễn Phúc Tần tổ chức thêm vùng đất ở phía nam Phú Yên và hình thành dinh Thái Khang, gắn với khu vực Khánh Hòa ngày nay.
Một bước chuyển quan trọng diễn ra năm 1693, khi chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh tiến quân vào vùng Panduranga. Sau biến động quân sự, chính quyền chúa Nguyễn từng bước tổ chức lại khu vực này. Tuy nhiên, không nên hiểu năm 1693 như thời điểm toàn bộ thiết chế Chăm lập tức chấm dứt: vùng Thuận Thành sau đó vẫn tồn tại với những cơ chế quản lý và mức độ tự trị nhất định trước khi bị xóa bỏ hoàn toàn vào thế kỷ XIX.
Vai trò của Nguyễn Hữu Cảnh trong giai đoạn này cũng là bước chuẩn bị cho nhiệm vụ lớn hơn mà ông thực hiện tại Đồng Nai – Gia Định vài năm sau.
Bên cạnh chiến tranh, quan hệ Việt – Chăm còn bao gồm thương mại, di cư và hôn nhân. Một số truyền thống nhắc đến việc công nữ của chúa Nguyễn kết hôn với vua Champa trong thế kỷ XVII, nhưng danh tính và chi tiết cụ thể giữa các nguồn còn khác nhau nên cần trình bày thận trọng.
Giai đoạn 1620–1757: khai phá và mở rộng quản lý tại Nam Bộ
Khác với nhiều bước mở rộng ở miền Trung, quá trình xuống Nam Bộ gắn mạnh với di dân, giao thương, quan hệ ngoại giao và những biến động nội bộ của Chân Lạp.
Đầu thế kỷ XVII, quan hệ giữa chúa Nguyễn và Chân Lạp ngày càng chặt chẽ. Truyền thống sử Việt thường gắn một bước chuyển quan trọng với cuộc hôn nhân giữa công nữ Ngọc Vạn và vua Chey Chettha II. Dù niên đại và một số chi tiết còn cần đối chiếu giữa các nguồn, cuộc hôn nhân này thường được xem như một trong những điều kiện thuận lợi cho người Việt đến cư trú và buôn bán tại vùng phía nam.
Khoảng những năm 1620, người Việt ngày càng hiện diện tại các vùng Mô Xoài, Đồng Nai và khu vực Prey Nokor. Một số nguồn về sau ghi nhận việc chúa Nguyễn được phép thiết lập cơ sở thu thuế, thương mại tại khu vực này. Khi sử dụng mốc 1623, cần hiểu đây là niên đại thường được dẫn trong sử liệu Việt Nam, trong khi chi tiết của thỏa thuận vẫn là vấn đề cần tiếp tục đối chiếu.
Năm 1679, một số nhóm người Hoa trung thành với nhà Minh như Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch được chúa Nguyễn cho vào cư trú tại Đàng Trong. Họ góp phần phát triển các trung tâm thương mại và dân cư ở Biên Hòa, Mỹ Tho cùng nhiều khu vực khác.
Bước ngoặt lớn về mặt hành chính diễn ra năm 1698, khi chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược Đồng Nai – Gia Định. Ông tổ chức các đơn vị hành chính tại vùng Trấn Biên và Phiên Trấn, đăng ký dân cư và đưa một không gian di dân đang phát triển vào hệ thống quản lý rõ ràng hơn của chính quyền chúa Nguyễn.
Đây là lý do năm 1698 thường được xem là một mốc đặc biệt trong lịch sử Nam Bộ: không phải thời điểm người Việt bắt đầu xuất hiện tại đây, mà là bước chuyển quan trọng từ khai phá, cư trú sang tổ chức hành chính tương đối chính quy.
Đầu thế kỷ XVIII, Hà Tiên trở thành một mắt xích khác. Mạc Cửu xây dựng thế lực tại khu vực này rồi quy phục chúa Nguyễn. Niên đại cụ thể được các nguồn ghi khác nhau, thường gặp các mốc 1708 và 1714, nên không nên tuyệt đối hóa một năm duy nhất nếu không xác định rõ nguồn sử dụng.
Đến giữa thế kỷ XVIII, chính quyền chúa Nguyễn tiếp tục mở rộng phạm vi quản lý tại đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh Chân Lạp liên tục xảy ra tranh chấp ngôi vị và quan hệ với các thế lực khu vực.
Năm 1757 thường được xem là một mốc quan trọng khi vùng Tầm Phong Long được đưa vào phạm vi quản lý của chúa Nguyễn trong bối cảnh Nguyễn hỗ trợ Nặc Tôn trở lại ngôi. Từ đây, hệ thống quản lý của chúa Nguyễn đã mở rộng trên phần lớn Nam Bộ ngày nay, dù quá trình định cư, xác lập ranh giới và tổ chức thực tế còn tiếp tục về sau.
Kết quả, tác động và cách nhìn về quá trình Nam tiến
Một kết quả dễ nhận thấy là sự hình thành dần dải lãnh thổ Bắc – Nam gần với cấu trúc không gian của Việt Nam về sau. Quá trình này nối đồng bằng sông Hồng với dải miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long trong cùng một hệ thống chính trị qua nhiều bước kế tiếp.
Sự thay đổi lãnh thổ cũng làm dịch chuyển trung tâm quyền lực. Khi không gian quản lý kéo dài xuống phía nam, vị trí của các kinh đô và trung tâm chính trị cũng thay đổi; mối liên hệ này có thể thấy rõ khi đối chiếu với các kinh đô của Việt Nam qua các thời kỳ.
Song song với thay đổi chính trị là quá trình giao lưu văn hóa kéo dài giữa người Việt, người Chăm, Khmer, Hoa và nhiều cộng đồng khác. Kiến trúc, tín ngưỡng, ngôn ngữ, ẩm thực và cấu trúc dân cư của miền Trung, Nam Bộ ngày nay đều mang dấu vết của quá trình tiếp xúc lâu dài đó.
Tuy nhiên, lịch sử mở cõi cũng cần được đọc từ nhiều phía. Từ góc nhìn của chính quyền Đại Việt và chúa Nguyễn, đây là quá trình mở rộng lãnh thổ, tổ chức dân cư và thiết lập bộ máy quản lý mới. Nhưng với Champa, nó gắn với việc thu hẹp rồi mất dần quyền lực chính trị trên những vùng đất từng thuộc các chính thể Chăm. Với Chân Lạp, sự mở rộng của cư dân và chính quyền chúa Nguyễn diễn ra trong bối cảnh một vùng biên phức tạp, nơi quyền lực, dân cư và ảnh hưởng chính trị thay đổi qua thời gian.
Vì vậy, không nên giản lược toàn bộ tiến trình thành một chuỗi “chiến thắng mở đất”, cũng không thể quy nó thành một mô hình duy nhất. Chiến tranh, ngoại giao, hôn nhân, di dân tự phát, khai hoang, thương mại và việc tổ chức hành chính đều cùng góp phần tạo nên kết quả cuối cùng.
Kết luận
Lịch sử mở cõi về phương Nam là một tiến trình kéo dài nhiều thế kỷ, không phải một sự kiện đơn lẻ. Từ việc tiếp nhận ba châu năm 1069, những thay đổi tại miền Trung dưới các triều Trần, Hồ và Lê, quá trình mở đất của các chúa Nguyễn cho đến việc tổ chức Đồng Nai – Gia Định và mở rộng quản lý xuống đồng bằng sông Cửu Long, mỗi giai đoạn đều có bối cảnh và phương thức riêng.
Đặt quá trình này trong lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ sẽ giúp thấy rõ rằng sự thay đổi lãnh thổ luôn đi cùng chuyển biến về dân cư, quyền lực, kinh tế và văn hóa.
Đây cũng là lý do tiến trình mở cõi cần được nghiên cứu với nhiều lớp nguồn và nhiều góc nhìn: vừa ghi nhận vai trò của những nhân vật, cộng đồng tham gia khai phá và tổ chức vùng đất mới, vừa không bỏ qua lịch sử cũng như những biến đổi mà các cộng đồng Chăm, Khmer và cư dân bản địa trải qua.
Lưu ý học thuật: một số mốc và chi tiết trong quá trình mở rộng về phương Nam được các nguồn ghi khác nhau, đặc biệt là niên đại Mạc Cửu quy phục chúa Nguyễn, các thỏa thuận tại vùng Prey Nokor, cuộc hôn nhân của một số công nữ chúa Nguyễn và diễn biến cụ thể tại Chân Lạp giữa thế kỷ XVIII. Vì vậy, các chi tiết này nên được đọc cùng nguồn sử cụ thể thay vì coi mọi niên đại truyền thống là tuyệt đối.
