Trong khoảng gần bảy thế kỷ, bản đồ đất nước đã kéo dài thêm hàng nghìn cây số, từ dãy Hoành Sơn cho tới tận mũi Cà Mau. Đó là kết quả của một trong những tiến trình lớn nhất và cũng nhiều tầng nghĩa nhất của dân tộc. Lịch sử mở cõi về phương Nam không diễn ra trong một trận đánh hay một đời vua, mà là chuỗi những cuộc chinh phạt, hôn nhân chính trị, di dân khai khẩn và xác lập hành chính nối tiếp nhau qua nhiều triều đại. Bài viết này dựng lại toàn bộ tiến trình ấy theo trục thời gian, từ cột mốc 1069 dưới triều Lý cho đến năm 1757 khi vùng đồng bằng sông Cửu Long cơ bản được sáp nhập, đồng thời soi vào cả những góc khuất và những cách nhìn khác nhau mà giới nghiên cứu vẫn còn bàn luận. Bạn đọc muốn đào sâu hơn có thể tham khảo thêm chuyên trang lichsuvn.org.
Lịch sử mở cõi về phương Nam diễn ra như thế nào?
Nhìn tổng thể, có thể chia toàn bộ tiến trình thành ba chặng lớn, mỗi chặng gắn với một chủ thể chính trị và một vùng đất khác nhau.
Chặng thứ nhất, từ năm 1069 đến 1471, là thời kỳ Đại Việt dưới các triều Lý, Trần, Hồ và Lê sơ từng bước tiến về phía nam trên phần đất của vương quốc Champa, đưa biên giới từ vùng Hà Tĩnh xuống tới đèo Cù Mông. Chặng thứ hai, từ năm 1558 đến khoảng 1694, là giai đoạn các chúa Nguyễn ở Đàng Trong hoàn tất việc sáp nhập phần lãnh thổ Champa còn lại ở Nam Trung Bộ. Chặng thứ ba, từ năm 1620 đến 1757, là quá trình khai phá và xác lập chủ quyền trên vùng đất Nam Bộ vốn thuộc ảnh hưởng của Chân Lạp.
Cần nhấn mạnh rằng ranh giới thời gian giữa các chặng chỉ mang tính tương đối, bởi trên thực tế các hoạt động di dân, khai hoang và quân sự thường diễn ra đan xen. Chính sự phức tạp này khiến quá trình Nam tiến trở thành một đề tài giàu chất liệu cho những ai muốn nghiên cứu sâu về lịch sử dân tộc.
Vì sao Đại Việt từng bước mở rộng lãnh thổ về phía Nam?
Trước khi đi vào từng mốc sự kiện, cần lý giải động lực nằm sau tiến trình này. Việc Việt Nam mở rộng lãnh thổ về phương Nam không phải là một kế hoạch được vạch sẵn từ đầu, mà là hệ quả cộng hưởng của nhiều nguyên nhân.
Nguyên nhân đầu tiên mang tính địa lý và nhân khẩu. Vùng lõi châu thổ sông Hồng tuy trù phú nhưng diện tích hạn chế, lại thường xuyên chịu thiên tai, mất mùa; trong khi dân số tăng dần qua các thế kỷ tạo áp lực lớn về đất canh tác. Hướng bắc bị chặn bởi một Trung Hoa hùng mạnh, hướng tây là núi rừng hiểm trở, nên phương Nam với dải đồng bằng ven biển và châu thổ màu mỡ trở thành lối thoát tự nhiên cho làn sóng di dân.
Nguyên nhân thứ hai là quan hệ xung đột kéo dài với Champa. Trong nhiều thế kỷ, biên giới phía nam của Đại Việt liên tục căng thẳng do các cuộc giao tranh qua lại. Mỗi lần Đại Việt phản công thắng lợi, lãnh thổ lại được nới rộng thêm một đoạn, biến các cuộc chiến tranh tự vệ thành đòn bẩy cho việc bành trướng cương vực.
Nguyên nhân thứ ba mang tính chính trị nội bộ. Từ thế kỷ XVI, khi đất nước phân liệt và các chúa Nguyễn cần một hậu phương vững chắc để đối đầu với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, việc mở đất phương Nam trở thành chiến lược sống còn nhằm tích lũy nhân lực, của cải và không gian sinh tồn. Đàng Trong càng mở rộng thì thế lực họ Nguyễn càng được củng cố.
Giai đoạn 1069 – 1471: Đại Việt mở rộng từ Hoành Sơn đến Bình Định
Chặng đầu tiên trải qua bốn cột mốc lớn, đưa lãnh thổ vượt qua dãy Hoành Sơn tiến sâu vào miền Trung.
Mốc khởi đầu là năm 1069, khi vua Lý Thánh Tông thân chinh đánh Champa, có sự tham gia của danh tướng Lý Thường Kiệt. Quốc vương Champa là Chế Củ (Rudravarman III) bị bắt, phải dâng ba châu Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh để chuộc thân – vùng đất tương ứng với Quảng Bình và bắc Quảng Trị ngày nay. Đây được xem là cột mốc mở màn của toàn bộ tiến trình.
Cột mốc thứ hai, năm 1306, mang màu sắc ngoại giao. Vua Champa là Chế Mân (Jaya Simhavarman III) dâng hai châu Ô và Lý làm sính lễ để cưới công chúa Huyền Trân của nhà Trần. Sang năm 1307, vua Trần Anh Tông đổi tên hai châu ấy thành Thuận Châu và Hóa Châu, cử Đoàn Nhữ Hài vào thiết lập bộ máy hành chính, đưa biên giới xuống tới đèo Hải Vân. Chính sự kiện này lại gắn với một góc khuất còn gây tranh cãi: sau khi Chế Mân qua đời, tướng Trần Khắc Chung được cử sang đón Huyền Trân về để tránh tục hỏa táng theo chồng, nhưng hành trình trở về kéo dài bất thường khiến sử sách đời sau để lại nhiều lời bàn tán mập mờ về mối quan hệ giữa hai người – điều mà chính sử không xác nhận rõ ràng và vẫn thuộc phạm vi suy đoán.
Cột mốc thứ ba diễn ra năm 1402, khi nhà Hồ gây sức ép buộc Champa nhượng hai vùng Chiêm Động và Cổ Lũy, tương ứng với Quảng Nam và Quảng Ngãi ngày nay. Cột mốc thứ tư, cũng là lớn nhất, là cuộc nam chinh năm 1471 của vua Lê Thánh Tông với đạo quân đông đảo. Kinh đô Vijaya (thành Đồ Bàn, Bình Định) thất thủ, Champa suy sụp nghiêm trọng; nhà Lê lập đạo thừa tuyên Quảng Nam, đưa biên giới tiến tới đèo Cù Mông, ranh giới giữa Bình Định và Phú Yên. Từ sau biến cố này, Champa không còn đủ sức đe dọa Đại Việt như trước.
Giai đoạn 1558 – 1694: các chúa Nguyễn mở đất Nam Trung Bộ
Chặng thứ hai gắn liền với sự nghiệp của dòng họ Nguyễn ở Đàng Trong, hoàn tất việc thu nạp phần lãnh thổ Champa còn lại.
Năm 1558, Nguyễn Hoàng được cử vào trấn thủ Thuận Hóa, rồi kiêm quản Quảng Nam từ năm 1570, đặt nền móng cho một chính quyền cát cứ phương Nam. Ông chủ trương chiêu mộ lưu dân khai khẩn; năm 1597, sai Lương Văn Chánh tổ chức đưa dân vào vùng Phú Yên vỡ đất lập ấp. Đến năm 1611, phủ Phú Yên chính thức được thành lập, đưa biên giới tiến tới vùng núi Thạch Bi, gần đèo Cả.
Tiến trình tiếp tục dưới các đời chúa kế nghiệp. Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần lập dinh Thái Khang trên vùng đất Khánh Hòa, lấy sông Phan Rang làm ranh giới mới. Cột mốc khép lại sự tồn tại của Champa với tư cách một quốc gia đến vào năm 1693: chúa Nguyễn Phúc Chu cử tướng Nguyễn Hữu Cảnh đánh dẹp, sáp nhập phần đất cuối cùng của Champa, lập trấn Thuận Thành rồi đổi thành dinh Bình Thuận, tương ứng Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay. Từ đây, Champa chấm dứt vai trò một vương quốc độc lập, dù cộng đồng người Chăm vẫn được hưởng quy chế tự trị tại vùng đất này cho tới năm 1832. Đáng chú ý, bên cạnh các cuộc chinh phạt, giai đoạn này còn ghi nhận những cuộc hôn nhân Việt – Chăm, chẳng hạn việc gả một công nữ (theo một số nhà nghiên cứu là Ngọc Khoa) cho vua Champa vào khoảng năm 1631, một chi tiết được biên niên sử Champa nhắc tới nhưng chính sử nhà Nguyễn ghi chép rất sơ lược.
Giai đoạn 1620 – 1757: Khai phá và xác lập quản lý tại Nam Bộ
Chặng cuối cùng đưa lãnh thổ tiến vào vùng đồng bằng sông Cửu Long, vốn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Chân Lạp. Đặc điểm nổi bật của chặng này là vai trò của di dân, ngoại giao và hôn nhân nhiều hơn là chinh phạt thuần túy.
Khởi điểm là năm 1620, khi chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên gả công nữ Ngọc Vạn cho quốc vương Chân Lạp Chey Chettha II. Nhờ vị thế hoàng hậu của bà, cộng đồng người Việt được tạo điều kiện di cư, sinh sống và buôn bán ở các vùng Mô Xoài, Bà Rịa, Sài Gòn. Năm 1623, chúa Nguyễn thương lượng thành công với triều đình Chân Lạp để lập hai đồn thu thuế tại khu vực Prey Nokor – Bến Nghé, tức vùng Sài Gòn ngày nay. Làn sóng khai khẩn được tiếp sức khi năm 1679, một số tướng lĩnh nhà Minh không thần phục nhà Thanh như Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên được chúa Nguyễn cho vào khai phá vùng Mỹ Tho và Biên Hòa.
Bước ngoặt về mặt hành chính đến vào năm 1698, khi chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phương Nam, chính thức lập phủ Gia Định với hai đơn vị cai quản vùng Biên Hòa và Sài Gòn – Gia Định. Sự kiện này đánh dấu việc nhà nước xác lập bộ máy quản lý chính quy trên vùng đất mới. Tiếp đó, năm 1708, Mạc Cửu – một người gốc Hoa đã dày công khai phá vùng Hà Tiên – dâng đất xin nội thuộc chúa Nguyễn để tránh sự cướp phá của quân Xiêm, và được phong làm tổng binh cai quản Hà Tiên. Về niên đại sự kiện này, cần lưu ý các bộ sử ghi không thống nhất: một số chép năm 1708, một số khác chép năm 1714.
Tiến trình khép lại vào năm 1757, khi vua Chân Lạp là Nặc Tôn dâng vùng đất Tầm Phong Long, tương ứng với khu vực Tứ giác Long Xuyên, để đền ơn chúa Nguyễn đã giúp ông giành lại ngôi báu. Với sự kiện này, việc xác lập chủ quyền của người Việt trên vùng đất Nam Bộ về cơ bản đã hoàn thành, đưa lãnh thổ tiến tới mũi Cà Mau như hình hài bản đồ đất nước ngày nay.
Kết quả, tác động và cách nhìn về quá trình Nam tiến
Kết quả rõ ràng nhất là sự định hình của lãnh thổ Việt Nam hiện đại: một dải đất trải dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, hợp nhất hai vùng châu thổ lớn là sông Hồng và sông Cửu Long. Quá trình này cũng tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, nơi văn hóa Việt giao thoa với di sản Champa, văn hóa Khmer và cộng đồng người Hoa, hình thành những sắc thái vùng miền phong phú còn hiện diện đến nay.
Tuy nhiên, đây cũng là chặng lịch sử đòi hỏi một cách nhìn nhiều chiều và trung thực. Từ góc độ của người Việt, đó là công cuộc mở cõi vĩ đại, gắn với công lao của những nhân vật như Huyền Trân, Ngọc Vạn, Nguyễn Hoàng hay Nguyễn Hữu Cảnh. Nhưng nhìn từ phía các cộng đồng bản địa, tiến trình ấy đồng nghĩa với sự suy vong của vương quốc Champa từng rực rỡ và sự thu hẹp ảnh hưởng của Chân Lạp trên vùng đồng bằng. Giới sử học đương đại vì thế ngày càng chú trọng trình bày tiến trình này một cách cân bằng, ghi nhận cả những mất mát của các dân tộc láng giềng thay vì chỉ tô đậm khía cạnh vinh quang. Cần thấy rằng quá trình Nam tiến vừa có yếu tố chinh phạt quân sự, vừa có yếu tố di dân hòa bình và hòa huyết văn hóa – cả hai mặt tồn tại song song chứ không loại trừ nhau. Chính sự phức tạp ấy khiến việc Việt Nam mở rộng lãnh thổ về phương Nam trở thành một chủ đề vừa hấp dẫn vừa nhạy cảm, luôn cần được tiếp cận với sự thận trọng và tinh thần khách quan.
Kết luận
Lịch sử mở cõi về phương Nam là một trong những trang sử dài nhất và có ý nghĩa quyết định nhất đối với diện mạo đất nước hôm nay. Từ ba châu đầu tiên mà Champa nhượng năm 1069 cho tới vùng Tầm Phong Long năm 1757, gần bảy thế kỷ đã trôi qua với biết bao cuộc chinh chiến, di dân, hôn nhân và khai khẩn nối tiếp nhau. Hiểu về tiến trình này không chỉ giúp người yêu sử nắm được cách bản đồ Tổ quốc thành hình, mà còn mở ra những suy ngẫm sâu sắc về mối quan hệ giữa các dân tộc, về cái giá của mở cõi và về trách nhiệm nhìn lại quá khứ một cách công bằng. Đó chính là giá trị bền lâu mà một tiến trình tưởng như đã khép lại vẫn tiếp tục gợi mở cho hậu thế.
Lưu ý học thuật: một số niên đại còn ghi khác nhau giữa các nguồn – tiêu biểu là việc Mạc Cửu dâng Hà Tiên được chép năm 1708 hoặc 1714 và mốc dâng đất của vua Chân Lạp được ghi năm 1757 hoặc 1758 tùy tài liệu. Những chi tiết mang tính giai thoại, như câu chuyện Trần Khắc Chung đón Huyền Trân hay cuộc hôn nhân của công nữ Ngọc Khoa, được trình bày như hướng nghi vấn có cơ sở chứ không phải kết luận đã được xác định.
